«Άγρια Δύση» οι δωρεές σπέρματος: Ο Δανός δότης με τη μετάλλαξη TP53 ανέδειξε τα κενά του συστήματος

Την ώρα που ο σάλος από τον δότη σπέρματος από την Δανία που έφερε γονίδιο καρκίνου αλλά έδωσε γενετικό υλικό που χρησιμοποιήθηκε για να γεννηθούν τουλάχιστον 197 παιδιά, μερικά από αυτά είναι ήδη νεκρά ή νόσησαν από καρκίνο λόγω σοβαρής γενετικής μετάλλαξης, δεν λέει να ξεσπάσει το BBC αποκαλύπτει το χάος πίσω από την υποβοηθούμενη γονιμοποίηση. 

Μια σειρά από πολύ σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τα όρια και τη ρύθμιση της διεθνούς βιομηχανίας δωρεάς σπέρματος εγείρουν οι πρόσφατες αποκαλύψεις του BBC για έναν άνδρα-δότη από τη Δανία. Το σπέρμα του χρησιμοποιήθηκε σε 14 χώρες (μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα) και οδήγησε στη γέννηση τουλάχιστον 197 παιδιών, ορισμένα εκ των οποίων

Η «χρυσή» αγορά της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής

Η υπόθεση ανέδειξε την πραγματική κλίμακα της αγοράς δωρεάς σπέρματος, η οποία γνωρίζει ραγδαία ανάπτυξη. Η πρακτική αυτή καλύπτει την αυξανόμενη ανάγκη γυναικών (λόγω υπογονιμότητας, επιλογής μητρότητας χωρίς σύντροφο ή ομόφυλων ζευγαριών), αλλά έχει εξελιχθεί σε μια ιδιαίτερα κερδοφόρα δραστηριότητα. Η ευρωπαϊκή αγορά αξιολογήθηκε το 2023 στα 1,57 δισεκατομμύρια δολάρια και αναμένεται να ξεπεράσει τα 2 δισ. έως το 2033.

Παρά τη μεγάλη ζήτηση, η προσφορά παραμένει περιορισμένη, καθώς λιγότεροι από πέντε στους 100 άνδρες πληρούν τελικά τα αυστηρά κριτήρια (επαρκής αριθμός σπερματοζωαρίων, κινητικότητα, αντοχή στην κατάψυψη και πλήρης γενετικός έλεγχος). Ως αποτέλεσμα, η δεξαμενή δωρητών είναι μικρή, με χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο να εισάγουν περίπου το 50% του σπέρματος που χρησιμοποιούν.

Πώς ένας δότης αποκτά εκατοντάδες απογόνους

Η ίδια η βιολογία, σε συνδυασμό με την έλλειψη ρύθμισης, επιτρέπει σε έναν μόνο δότη να αποκτήσει δεκάδες ή και εκατοντάδες απογόνους. Καθώς το σπέρμα έχει καταστεί «πολύτιμο αγαθό» λόγω της έλλειψης δωρητών, οι κλινικές και οι τράπεζες σπέρματος φροντίζουν για τη μέγιστη δυνατή αξιοποίησή του.

Παρόλα αυτά, δεν είναι όλα τα δείγματα εξίσου δημοφιλή. Οι υποψήφιοι γονείς επιλέγουν τον δότη με βάση φωτογραφίες, φωνή, επάγγελμα, ύψος και άλλα χαρακτηριστικά, σε μια διαδικασία που ειδικοί παρομοιάζουν με εφαρμογές γνωριμιών.

Η Δανία στο επίκεντρο και τα κενά εποπτείας

Η Δανία, ως έδρα ορισμένων από τις μεγαλύτερες τράπεζες σπέρματος, διαδραματίζει κεντρικό ρόλο στην παγκόσμια αγορά. Η φήμη της χώρας για το «σπέρμα των Βίκινγκς» (με χαρακτηριστικά όπως τα ξανθά μαλλιά και τα γαλανά μάτια) καθιστά το δανέζικο σπέρμα ιδιαίτερα ελκυστικό για γυναίκες από διαφορετικά γενετικά υπόβαθρα.

Ωστόσο, η διασυνοριακή διακίνηση σπέρματος αποκαλύπτει σοβαρά κενά εποπτείας. Ο δότης που βρέθηκε στο επίκεντρο της πρόσφατης έρευνας παρείχε δείγματα σε 67 κλινικές σε 14 χώρες, με κάθε κράτος να εφαρμόζει διαφορετικά όρια στον αριθμό των απογόνων. Το αποτέλεσμα είναι ένας άνδρας να μπορεί νόμιμα να αποκτήσει εκατοντάδες παιδιά χωρίς να υπάρχει κεντρικός έλεγχος.

Αίτημα για ευρωπαϊκό μητρώο

Μετά τις αποκαλύψεις, βελγικές αρχές ζήτησαν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τη δημιουργία ευρωπαϊκού μητρώου δωρητών σπέρματος, με τον αντιπρόεδρο της κυβέρνησης του Βελγίου να χαρακτηρίζει τον κλάδο «Άγρια Δύση». Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ανθρώπινης Αναπαραγωγής και Εμβρυολογίας έχει προτείνει ως όριο τις 50 οικογένειες ανά δότη σε επίπεδο ΕΕ, προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί ο κίνδυνος τυχαίας συγγένειας.

Οι ανησυχίες δεν περιορίζονται μόνο στην υγεία, αλλά επεκτείνονται και σε ηθικά ζητήματα ταυτότητας και ψυχολογικής επιβάρυνσης για τα παιδιά και τους δωρητές, ειδικά δεδομένης της ευκολίας εύρεσης βιολογικών συγγενών μέσω των τεστ DNA και των κοινωνικών δικτύων. Το ερώτημα παραμένει πώς μπορεί να επιβληθεί ουσιαστικός έλεγχος σε μια παγκοσμιοποιημένη αγορά χωρίς να ωθούνται οι ενδιαφερόμενοι σε ανεπίσημες και ανεξέλεγκτες λύσεις.